ไสว บุญมา
(สำหรับ กธ ๓ กย ๕๓)

 ความเหลื่อมล้ำหลายอย่างถูกอ้างถึงว่าเป็นปัจจัยที่เมืองไทยจะต้องปฏิรูป รวมทั้งด้านทรัพย์สิน ด้านรายได้ ด้านการเข้าถึงปัจจัยพื้นฐาน ด้านโอกาสในการศึกษา การรักษาพยาบาลและอำนาจทางการเมือง  อย่างไรก็ตาม ยังมีอีกด้านหนึ่งซึ่งอาจสำคัญยิ่งกว่าด้านอื่น นั่นคือ ความเหลื่อมล้ำในความรู้ความเข้าใจในปัจจัยพื้นฐานของวิวัฒนาการและปัญหาของโลกและของไทย  คนไทยซึ่งส่วนใหญ่นับถือพุทธศาสนาน่าจะตระหนักถึงความสำคัญของการค้นหาปัจจัยที่ก่อให้เกิดปัญหาเพราะแก่นของพุทธศาสนาคืออริยสัจสี่  แต่ก็มักไม่ให้ความสำคัญกับเรื่องนี้เท่าที่ควรทำให้ส่วนใหญ่ตกอยู่ในบ่วงอวิชชาซึ่งนำไปสู่การแก้ปัญหาไม่ถูกจุด  ขอยกตัวอย่างที่ค่อนข้างยาว

 ผู้คนส่วนใหญ่ไม่เคยใส่ใจกับปัจจัยพื้นฐานที่ขับเคลื่อนวิวัฒนาการของสังคมในปัจจุบันซึ่งมีอยู่ด้วยกัน 4 อย่างคือ ทรัพยากร จำนวนประชากร การใช้ทรัพยากรของแต่ละคน และเทคโนโลยี 

โลกใบนี้มีทรัพยากรจำกัดเป็นสัจธรรมซึ่งจะละเมิดมิได้จนกว่ามนุษยชาติจะสามารถใช้เทคโนโลยีใหม่เดินทางไปขนมาจากโลกอื่น  ณ วันนี้โอกาสที่จะทำเช่นนั้นได้ยังไม่มี  ยิ่งกว่านั้นปริมาณของทรัพยากรยังลดลงเรื่อย ๆ เพราะมนุษย์เรานำมาใช้ให้หมดไปอีกด้วย  จากวันที่บรรพบุรุษของมนุษย์ถือกำเนิดขึ้นมา ประชากรโลกได้เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องจนในขณะนี้มีจำนวนกว่า 6 พันล้านคน  แต่ละคนใช้ทรัพยากรเพื่อดำรงชีวิตเป็นสัจธรรมอีกข้อหนึ่งซึ่งจะละเมิดมิได้  นับจากวันที่เรามีเทคโนโลยีใหม่ในรูปของการรู้จักทำเกษตรกรรมแทนการเก็บของป่าและล่าสัตว์เมื่อราวหมื่นปีที่ผ่านมา มนุษย์เราแต่ละคนใช้ทรัพยากรเพิ่มขึ้นแบบไม่หยุดยั้งซึ่งแสดงออกมาทางการขยายตัวของเศรษฐกิจ

 เทคโนโลยีเป็นสิ่งที่มนุษย์เราคิดค้นขึ้นมาเพื่อแก้ปัญหาต่าง ๆ  มันมีคุณอนันต์ แต่ก็มักแฝงโทษมหันต์มาด้วย  โทษบางอย่างมองเห็นได้ง่าย แต่บางอย่างมองไม่ค่อยเห็น เช่น เทคโนโลยีด้านนิวเคลียร์ซึ่งสามารถผลิตพลังงานได้สูงมากแต่เป็นอาวุธร้ายที่อาจทำลายทุกอย่างบนผิวโลก  สารเคมีที่ใช้ในการเกษตรช่วยผลิตอาหารได้มาก แต่หากใช้แบบไม่ระวัง มันจะสร้างผลกระทบร้ายแรงต่อแหล่งน้ำและทำลายคุณภาพของดิน  เทคโนโลยีที่ใช้ในการรักษาพยาบาลทำให้เราอยู่ได้นานขึ้น แต่การอยู่นานต้องใช้ทรัพยากรในการรักษาพยาบาลในอัตราสูงเพราะผู้สูงวัยเจ็บไข้ได้ป่วยในอัตราที่สูงกว่าผู้มีอายุน้อย

 ปัจจัยเหล่านี้ยังผลให้มีการแย่งชิงทรัพยากรกันอย่างกว้างขวางและอย่างเข้มข้นขึ้นเรื่อย ๆ  วิธีแย่งชิงกันบางอย่างอาจมองเห็นได้ง่าย แต่บางอย่างอาจมองไม่ค่อยเห็น เช่น การยึดครองของคนอื่นโดยตรงทั้งในระดับบุคคล กลุ่มชนและระดับประเทศซึ่งนำไปสู่การทะเลาะเบาะแว้ง ความขัดแย้ง สงครามและความฉ้อฉลด้วยกลยุทธ์ต่าง ๆ รวมทั้งการรับสินบนและการเอื้อประโยชน์ให้ตนเองและพวกพ้องของผู้บริหารประเทศผ่านนโยบายของรัฐ  การใช้กำลังทรัพย์เพื่อกว้านซื้อทรัพยากรก็เป็นวิธีแย่งชิงอย่างหนึ่ง        

 การแย่งชิงเกิดขึ้นทั้งที่คนส่วนใหญ่มีทุกอย่างที่ร่างกายต้องการแล้ว  มันเกิดขึ้นเพราะพวกเราส่วนใหญ่ซึ่งล้วนยึดความสุขเป็นจุดหมายในชีวิตคิดไม่ถึงว่า หลังจากร่างกายได้รับการตอบสนองเบื้องต้นแล้ว การใช้ทรัพยากรเพิ่มขึ้นทั้งเพื่อการบริโภคในชีวิตประจำวันและเพื่อการสะสมวัตถุไม่ทำให้ความสุขเพิ่มขึ้นตามไปด้วย  เรื่องแนวนี้มีอยู่แล้วในคำสอนของศาสนามา ทว่าไม่ค่อยมีคนเชื่อเพราะมันเป็นนามธรรมที่จับต้องไม่ได้  อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบันมีการยืนยันจากการค้นคว้าและวิจัยที่จับต้องได้ในแนววิทยาศาสตร์แล้ว  ผลของการค้นคว้าและวิจัยอาจหาอ่านได้ในหนังสือสามเล่มคือเรื่อง The Progress Paradox: How Life Gets Better While People Feel Worse ของ Gregg Easterbrook เรื่อง The Paradox of Choice: Why More Is Less ของ Barry Schwartz และเรื่อง Happiness: Lessons from a New Science ของ Richard Layard  หากหาอ่านไม่ได้ หรือไม่ต้องการอ่านรายละเอียด อาจไปอ่านบทคัดย่อภาษาไทยในหนังสือชื่อ “กะลาภิวัตน์” และในเว็บไซต์ของสโมสรหนอนหนังสือชื่อ www.bookishclub.com

 นอกจากนั้น มูลนิธิเศรษฐกิจใหม่ในอังกฤษได้สรุปผลการค้นคว้าและวิจัยใหม่ ๆ ออกมาเผยแพร่เมื่อตอนปลายปี 2551 ซึ่งคอลัมน์นี้กล่าวถึงเมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา  ข้อสรุปมีใจความว่า หลังจากร่างกายมีปัจจัยเบื้องต้นครบแล้ว ความสุขไม่ได้มาจากการบริโภคเพิ่มขึ้น หากมาจากการมีความสัมพันธ์อันดีกับผู้ที่อยู่รอบข้างและการมีเพื่อน การมีความเคลื่อนไหวเช่นการออกกำลังกายอยู่เป็นนิจ การมีความช่างสังเกตและสติสัมปชัญญะ การเรียนรู้อยู่ตลอดเวลา และการให้ด้วยใจบริสุทธิ์  นอกจากปัจจัยในห้าหมวดหมู่นั้นแล้ว ยังมีปัจจัยรองลงไปที่ยังไม่ได้กล่าวถึงอีกสามด้านคือ ด้านอาหารซึ่งควรประกอบด้วยอาหารที่มีความจำเป็นต่อร่างกายและในปริมาณที่มีความสมดุล  ด้านสิ่งแวดล้อมซึ่งการค้นคว้าพบว่าผู้ที่อยู่ใกล้ธรรมชาติมีความสุขมากกว่าผู้ที่อยู่ไกลธรรมชาติ  และด้านการงานซึ่งการค้นคว้าพบว่าการทำงานที่มีความพอใจทำให้เกิดความสุขเพิ่มขึ้น 

 ลองจินตนาการดูว่า ถ้าการปฏิรูปทำให้ความเหลื่อมล้ำต่าง ๆ ดังที่กล่าวถึงในตอนต้นลดลงไปอย่างมีนัยสำคัญและทุกคนมีรายได้เพียงพอต่อการซื้อหาสิ่งที่จะนำมาสนองความต้องการของร่างกาย แต่คนส่วนใหญ่ยังแสวงหามาบริโภคและมาสะสมต่อไปเพราะไม่ตระหนักว่าการกระทำเช่นนั้นจะไม่มีวันก่อให้เกิดความสุขแล้วอะไรจะเกิดขึ้น ?  แน่ละ การทะเลาะเบาะแว้งและการแย่งชิงกันย่อมดำเนินต่อไปพร้อมกับการทำลายทรัพยากรและระบบนิเวศ  ด้วยเหตุนี้ การปฏิรูปจะต้องเน้นการลดความเหลื่อมล้ำทางด้านความรู้ความเข้าใจเรื่องปัจจัยพื้นฐานพร้อมกับการนำไปสู่การปฏิบัติด้วย  นั่นหมายถึง การรู้จักพอทั้งในด้านการบริโภครายวันและด้านการสะสมวัตถุ  หากมีทรัพย์สินและรายได้ที่เกินนั้นไปก็ควรบริจาคให้แก่สังคมในแนวที่มหาเศรษฐี 40 คนได้ทำซึ่งคอลัมน์นี้และสื่อต่าง ๆ ได้อ้างถึงในช่วงหลายสัปดาห์ที่ผ่านมาแล้ว